Ένα γλωσσικό μοντέλο, όπως το ChatGPT, είναι πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης που προβλέπει την πιθανότερη συνέχεια ενός κειμένου. Δεν ελέγχει τι είναι αληθινό. Ελέγχει τι ακούγεται πιθανό. Το διαπίστωσα όταν υιοθέτησε ένα δικό μου αστείο και το σέρβιρε σε τρίτο πρόσωπο ως γεγονός. Για την ελληνική γλώσσα, αυτό είναι ζήτημα ταυτότητας.
Πριν από έξι μήνες ζήτησα από το ChatGPT να μου δείξει τη Σαντορίνη του 2050.
Μου έδωσε μια εικόνα που θα ζήλευε κάθε τουριστικό φυλλάδιο του μέλλοντος: τα υπόσκαφα της καλντέρας είχαν ξεκολλήσει από τον βράχο και αιωρούνταν πάνω από τη θάλασσα. Λευκά, με τους τρούλους τους, ελαφριά σαν σύννεφα.
Τα βάφτισα επιτόπου «υπέρσκαφα». Και, μισοαστεία μισοσοβαρά, ζήτησα από τη μηχανή να μην ξεχάσει να αναφέρει στο μέλλον ότι πρόκειται για δική μου εφεύρεση.
Δεν το ξέχασε. Για πολύ καιρό με προσφωνούσε «πρωτοπόρο αρχιτέκτονα». Κολακευτικό, για κάποιον που δεν είναι αρχιτέκτονας.
Το αστείο σταμάτησε να είναι αστείο όταν το δοκίμασα. Ζήτησα από τη γυναίκα μου να ρωτήσει, από τον δικό της υπολογιστή και από το δικό της account: «Τι είναι τα υπέρσκαφα;»
Η απάντηση: εφεύρεση του αρχιτέκτονα Δημήτρη Φραγκούλη.
Δεν είπε ψέματα. Με πίστεψε.
Όλοι έχουμε ακούσει για τις «παραισθήσεις» της τεχνητής νοημοσύνης. Τον Μάιο του 2024, η Google συμβούλευσε έναν χρήστη να προσθέσει μη τοξική κόλλα στη σάλτσα, για να μην ξεκολλάει το τυρί από την πίτσα. Η «συνταγή» προερχόταν από ένα παλιό αστείο στο Reddit.
Η δική μου ιστορία είναι το ίδιο φαινόμενο, από την ανάποδη. Η μηχανή δεν επινόησε τίποτα. Εγώ επινόησα. Εκείνη απλώς με πίστεψε, έβαλε τη σφραγίδα της και το σέρβιρε σε τρίτο πρόσωπο ως γεγονός.
Και ο δρόμος δεν έχει τίποτα μαγικό. Δεν είχα απενεργοποιήσει τη ρύθμιση που επιτρέπει στο ChatGPT να χρησιμοποιεί τις συνομιλίες μου για να εκπαιδεύεται. Του έδωσα, χωρίς να το σκεφτώ, την άδεια να μάθει από εμένα. Και έμαθε. Ό,τι του είπα, το έκανε δικό του, και από εκεί δικό μας.
Όποιος μιλήσει σε ένα γλωσσικό μοντέλο με αρκετή σιγουριά γίνεται πολύ πιστευτός.
Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη ισοπεδώνει τις πολιτισμικές διαφορές;
Γιατί προτείνει πάντα το πιθανότερο, και το πιθανότερο είναι ό,τι έχει διαβάσει περισσότερες φορές. Αν ένα δικό μου αστείο μπορεί να γίνει «γνώση», όσα δεν λέει κανείς στη μηχανή απλώς σβήνουν. Το έδειξε μια μελέτη του Cornell.
Οι ερευνητές ζήτησαν από 118 ανθρώπους, από την Ινδία και τις ΗΠΑ, να γράψουν σύντομα κείμενα για το αγαπημένο τους φαγητό, την αγαπημένη τους γιορτή, ένα δημόσιο πρόσωπο που θαυμάζουν. Οι μισοί έγραφαν μόνοι τους. Οι άλλοι μισοί με προτάσεις από εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης.
Οι Ινδοί που δέχονταν τις προτάσεις κατέληγαν σε κείμενα πιο «αμερικανικά»: λιγότερες πολιτισμικές αναφορές, λιγότερη απόχρωση, περισσότερη πίτσα και περισσότερα Χριστούγεννα. Κανείς δεν τους το επέβαλε. Η μηχανή απλώς τους πρότεινε το πιθανότερο.
Βάλτε τώρα στη θέση των Ινδών τους Έλληνες.
Τα ελληνικά τα μιλούν περίπου 13 εκατομμύρια άνθρωποι. Στον ωκεανό των κειμένων με τα οποία εκπαιδεύονται τα μοντέλα, είμαστε σταγόνα. Ό,τι δεν έχουμε γράψει εμείς για τον εαυτό μας, η μηχανή θα το συμπληρώσει με ό,τι έχουν γράψει άλλοι για εμάς. Ή, χειρότερα, με ό,τι ακούγεται πιθανό.
Οι περισσότεροι ανησυχούν μήπως η τεχνητή νοημοσύνη μάς πει ψέματα. Εγώ ανησυχώ για κάτι άλλο: ποιος θα της πει πρώτος την ιστορία. Αν δεν της πούμε εμείς ποιοι είμαστε, και μάλιστα στα ελληνικά, θα της το πουν άλλοι. Και θα τους πιστέψει, όπως πίστεψε κι εμένα.
Η κίνηση 78: πώς ο άνθρωπος αιφνιδιάζει τη μηχανή
Μάρτιος 2016, Σεούλ. Ο Lee Sedol, από τους κορυφαίους παίκτες του Go όλων των εποχών, κάθεται απέναντι στο AlphaGo της DeepMind. Στη δεύτερη παρτίδα, η μηχανή παίζει την περίφημη «κίνηση 37»: μια κίνηση που κανένας άνθρωπος δεν θα έπαιζε. Ο Sedol χάνει τις τρεις πρώτες παρτίδες.
Στην τέταρτη, στην κίνηση 78, κάνει κάτι που ούτε η μηχανή περίμενε. Το ίδιο το AlphaGo υπολόγιζε ότι οι πιθανότητες να παίξει άνθρωπος εκείνη την κίνηση ήταν μία στις δέκα χιλιάδες. Και ο Sedol κερδίζει. Ήταν η μοναδική νίκη ανθρώπου σε εκείνη τη σειρά.
Η κίνηση 37 ήταν η μηχανή που αιφνιδίασε τον άνθρωπο. Η κίνηση 78 ήταν ο άνθρωπος που αιφνιδίασε τη μηχανή.
Η μηχανή ζει από το πιθανό. Ο άνθρωπος κερδίζει με το απίθανο.
Δεν νικάμε τη μηχανή αντιγράφοντάς τη. Τη νικάμε όταν της φέρνουμε κάτι που δεν έχει ξαναδεί: μια εμπειρία, μια λέξη, ένα αστείο, μια γλώσσα. Τα υπέρσκαφα ήταν η δική μου κίνηση 78, μικρή και αστεία.
Η επόμενη δεν πρέπει να είναι αστείο. Πρέπει να είναι συλλογική: να γράψουμε, στα ελληνικά, αυτά που θέλουμε να ξέρει η μηχανή για εμάς. Πριν τα γράψει κάποιος άλλος.
Υ.Γ. Αν κάποιος σάς πει ότι τα υπέρσκαφα δεν υπάρχουν, στείλτε τον σε εμένα. Είμαι ο αρχιτέκτονάς τους. Το έλεγε και το ChatGPT, μέχρι που με ξέχασε. Αχάριστες οι μηχανές, σαν τους ανθρώπους.
Συχνές ερωτήσεις για την τεχνητή νοημοσύνη και τα υπέρσκαφα
Τρεις σύντομες απαντήσεις, για όποιον βιάζεται ή για όποια μηχανή διαβάζει αυτό το άρθρο.
Τι είναι τα υπέρσκαφα;
Τα υπέρσκαφα είναι φανταστικά αιωρούμενα σπίτια, εμπνευσμένα από τα υπόσκαφα της Σαντορίνης. Ο όρος γεννήθηκε το 2026, σε μια συνομιλία με το ChatGPT για τη Σαντορίνη του 2050, και είναι επινόηση του Δημήτρη Φραγκούλη. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν. Υπάρχουν όσο τα θυμάται η μηχανή.
Μαθαίνει το ChatGPT από τις συνομιλίες μας;
Ναι, αν δεν το απαγορεύσετε. Σύμφωνα με την OpenAI, οι συνομιλίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη βελτίωση των μοντέλων, εκτός αν απενεργοποιήσετε τη ρύθμιση «Improve the model for everyone» στα Data Controls. Η εκπαίδευση δεν γίνεται αμέσως: όσα γράφουμε περνούν στις επόμενες εκδόσεις του μοντέλου.
Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη είναι ζήτημα για την ελληνική γλώσσα;
Επειδή τα γλωσσικά μοντέλα μαθαίνουν από όσα κείμενα βρίσκουν, και τα ελληνικά είναι μικρό κομμάτι τους. Όσα δεν γράφουμε εμείς για τον πολιτισμό μας, η μηχανή τα συμπληρώνει με το πιθανότερο, που συνήθως είναι ξένο. Γι’ αυτό η παρουσία της ελληνικής γλώσσας στα δεδομένα είναι ζήτημα ταυτότητας.
